غربالگری سه ماه دوم بارداری

در سه ماهۀ دوم بارداری پزشک می‌تواند با استفاده از غربالگری احتمال وجود نقص‌های مادرزادی در جنین را بررسی کند. همچنین در صورت نیاز با استفاده از برخی از آزمایش‌های تشخیصی وجود این نقص‌ها را در جنین تأیید یا رد کند. در این مطلب می‌توانید با جزئیات آزمایش‌های غربالگری و تشخیصی در سه ماهۀ دوم آشنا شوید.

به مجموع آزمایش خون نشانگرهای چهارگانه و سونوگرافی سه ماهۀ دوم بارداری، غربالگری سه ماهۀ دوم بارداری می‌گویند. آزمایش‌های غربالگری تنها احتمال وجود مشکل را بر اساس برخی از شواهد اعلام می‌کند و به هیچ‌وجه به طور قطعی نمی‌تواند وجود یک نقص مادرزادی را بیان کند. آزمایش‌های غربالگری سه ماهۀ دوم معمولاً در موارد زیر تجویز می‌شود:


در صورت درخواست آزمایش‌های غربالگری یکپارچه یا ترتیبی توسط پزشک
آزمایش‌های غربالگری سه ماهۀ دوم نیز مانند سه ماهۀ اول تنها احتمال وجود یک نقص را نشان می‌دهد. درصورتی‌که نتیجۀ آزمایش غربالگری سه ماهۀ دوم مثبت باشد، پزشک آزمایش تشخیصی آمنیوسنتز را درخواست می‌دهد، در غیر این صورت احتمال ابتلای جنین به نقص‌های مادرزادی کم است و نیاز به اقدام تشخیصی دیگری نخواهد بود. آزمایش‌های غربالگری سه ماهۀ دوم شامل موارد زیر است:

آزمایش خون نشانگرهای چهارگانه: در این آزمایش خون، میزان چهار ماده شامل آلفافتوپروتئین (AFP)، هورمون گنادوتروپین جفتی انسان یا hCG، استریول (Estriol) که شکلی از هورمون استروژن است و هورمون اینهیبین A (Inhibin A) در خون زن باردار اندازه‌گیری می‌شود. پزشک با بررسی نتیجۀ آزمایش، سن شما و عوامل دیگر، احتمال بروز مشکل‌های خاصی را در جنین بررسی می‌کند. آزمایش‌های سه ماهۀ دوم بارداری را می‌توان بین هفته‌های ۱۵ تا ۲۰ بارداری انجام داد، اما به دلیل محدودیت‌های قانونی ختم بارداری بعد از هفتۀ ۱۸، بهتر است این آزمایش‌ها تا پیش از هفتۀ ۱۷ انجام شود. به آزمایش خون چهارگانه، آزمایش تفصیلی یا آزمایش غربالگری نشانگرهای متعدد نیز می‌گویند. این آزمایش را می‌توان به عنوان آزمایش غربالگری ترکیبی نیمۀ دوم بارداری انجام داد.

 

سونوگرافی آنومالی یا تفصیلی: این سونوگرافی معمولاً در هفته‌های ۱۶ تا ۱۸ بارداری انجام می‌شود و به پزشک این امکان را می‌دهد که جنین در حال رشد را مشاهده کند و به دنبال نشانه‌های خاص برخی عارضه‌های ساختاری در جنین بگردد. در سونوگرافی آنومالی، پزشک همچنین می‌تواند مشکلات قلب، ستون فقرات، شکم، صورت یا بخش‌های دیگر بدن جنین را تشخیص دهد. هدف از این سونوگرافی، بررسی وضعیت رشد جنین و مشکل‌های احتمالی در رشد اوست.

آزمایش‌های تشخیصی
درصورتی‌که در آزمایش غربالگری سه ماهۀ دوم، زن باردار در گروه پرخطر یا با خطر متوسط دسته‌بندی شود، پزشک برای تشخیص قطعی مشکلات نیاز به بررسی دقیق DNA جنین برای یافتن هر نوع نقص و اختلال کروموزومی خواهد داشت. همچنین در مواردی که زن در بارداری‌های قبلی سابقۀ داشتن جنین با نقص‌های لولۀ عصبی داشته باشد یا سن مادر بالای ۳۵ سال باشد نیز آزمایش آمنیوسنتز برای او درخواست می‌شود. آزمایش‌های تشخیصی مانند آمنیوسنتز تهاجمی است و طی فرایند نمونه‌گیری، احتمال آسیب به جنین وجود دارد، اگرچه بسته به تخصص پزشک و تیم پزشکی ممکن است این احتمال بسیار کم شود. آزمایش آمنیوسنتز به شرح زیر است:

آمنیوسنتز (Amniocentesis): این آزمایش برای تشخیص مشکلات کروموزومی در سلول‌های جنین انجام می‌شود. پزشک با وارد کردن یک سوزن از شکم به درون رحم با کنترل دقیق توسط سونوگرافی همزمان، مقداری از مایع آمنیوتیک را خارج می‌کند. این مایع حاوی تعدادی از سلول‌های جنین است و آزمایشگاه با بررسی آن می‌تواند اختلالات کروموزمی را تشخیص دهد. آزمایش مایع آمنیوتیک می‌تواند در تشخیص نقص‌های لولۀ عصبی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. آزمایش آمنیوسنتز را می‌توان از هفته‌های ۱۴ تا ۲۰ بارداری انجام داد، اما با توجه به قوانین ایران که اجازۀ ختم بارداری بعد از هفتۀ ۱۸ توسط پزشکی قانونی صادر نمی‌شود، بهتر است تا پیش از هفتۀ ۱۶ نسبت به انجام این آزمایش اقدام شود. با توجه به این که این آزمایش امکان تشخیص قطعی ناهنجاری‌ها را دارد، تنها ملاک برای ختم بارداری محسوب می‌شود.

 

 

غربالگری مرحله دوم (کوآدر مارکر )
غربالگری مرحله دوم بارداری شامل یک آزمایش است که چهار مارکر زیر را اندازه گیری  میکند :

استریول  (UE3) – اینهیبین آ – HCG – آلفا فیتو پروتیین

اگر اینهیبین آ سنجش نشود ، این آزمایش ، تریپل مارکر نام می گیرد .

زمان انجام غربالگری مرحله دوم حاملگی: از 14 هفته و صفر روز تا 22 هفته و 6 روز می باشد . اما بهترین زمان انجام مرحله دوم بارداری، 15-16 هفتگی می باشد .

این آزمایش نیز بطور معمولی مثل آزمایشهای دیگر انجام می شود . نیازی نیز به ناشتایی نداشته و در هر ساعتی از شبانه روز قابل انجام است .

چه چیزی را بررسی میکند ؟ علاوه بر سنجش مجدد خطر سندرم داون و سندرم ادوارد و سندرم پاتو ، خطر نقایص لوله عصبی نیز برآورد می شود .

 نتیجه ی غربالگری مرحله دوم :
پس از دریافت جواب آزمایش غربالگری مرحله دوم ، شما در یکی از گروه های زیر قرار میگیرید:

1- اسکرین مثبت ( پرخطر - high risk): در صورتی که ریسک ابتلا ،  بیشتر از 1:250 باشد، پس از تأیید سن جنین، مادر برای مشاوره و  انجام آمنیوسنتز ارجاع داده می‌شود. در صورتی که سن جنین با سن گزارش شده در جواب آزمایش بیش از 7 روز اختلاف داشته باشد مادر برای محاسبة مجدد ریسک به آزمایشگاه ارجاع داده می‌شود. در صورتی که برای تعیین سن جنین از LMP (اولین روز از آخرین قاعدگی) استفاده شده باشد حتماً باید پیش از انجام آمنیوسنتز، یک سونوگرافی برای تأئید سن جنین انجام شود.

 اگر  جواب آمنیوسنتز طبیعی بود، باید این زنان از نظر پیامدهای نامطلوب بارداری جزء گروه پرخطر قرار گیرند و مراقبت‌های دوران بارداری برای آنها افزایش یابد (از جمـــله انجام آنومالی اسکن در هفته‌های 20-18، سونوگرافی هفتة 24 حاملگی برای رد IUGR، کنترل فشار خون، کنترل دفع ادراری پروتئین، کنترل ترشحات واژن برای رد عفونت و...).

2-  ریسک متوسط (borderline risk): در صورتی که ریسک سندرم داون بین  1:400تا 1:250 باشد، انجام سونوگرافی تفصیلی در هفته 20-18 توصیه می‌شود. همچنین وجود سطح غیرطبیعی مارکرها نظیر:

- (AFP (MoM ≥2.5

- (hCG (MoM ≥3.0

- (Inhibin A (MoM ≥3.0

- (uE3 (MoM ≤0.4

سبب افزایش احتمال پیامدهای نامطلوب بارداری شده، ضرورت مراقبت های دوران بارداری را افزایش می دهد.

3- گروه اسکرین منفی (low risk): ریسک به دست آمده از 1:400 کمتر است. در این صورت غربالگری سندرم داون پایان می‌پذیرد.

طبق توصیة آخرین راهنمای BCPGSP، انجام سونوگرافی تفصیلی سه ماهه ی دوم در هفتة 20–18 باید به تمام زنان باردار پیشنهاد شود. اگر در این سونوگرافی هیچ‌گونه نشانه ی  مربوط به سندرم داون وجود نداشته باشد، می‌توان ریسک تریزومی 21 را تا 50% کاهش یافته قلمداد کرد.